https://diplic.qom.ac.ir/ آموزه‌های حقوق مالکیت فکری کشورهای اسلامی fa daily 1 Sat, 21 Mar 2026 00:00:00 +0330 Sat, 21 Mar 2026 00:00:00 +0330 https://diplic.qom.ac.ir/article_4280.html  مالکیت ادبی و هنری به‌عنوان یکی از شاخه‌های بنیادین حقوق مالکیت فکری، در عصر گسترش فناوری‌های نوین و تحولات ارتباطی با چالش‌های متعددی در حوزه شناسایی، حمایت و اجرای حقوق پدیدآورندگان مواجه شده است. در این میان، تفاوت ساختارهای تقنینی و اجرایی در نظام‌های حقوقی مختلف، ضرورت مطالعات تطبیقی را دوچندان می‌سازد. مسئله اصلی این پژوهش بررسی میزان کارآمدی و همگرایی یا واگرایی قواعد حاکم بر مالکیت ادبی و هنری در دو نظام حقوقی ایران و عراق و تحلیل چالش‌های موجود در مسیر حمایت مؤثر از حقوق پدیدآورندگان است. هدف پژوهش، تبیین چارچوب‌های قانونی، ارزیابی نقاط قوت و ضعف مقررات موجود و ارائه تصویری مقایسه‌ای از وضعیت حمایت حقوقی در دو کشور است. این تحقیق با استفاده از روش توصیفی‌تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای، قوانین موضوعه و اسناد بین‌المللی مرتبط انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هرچند هر دو نظام حقوقی در شناسایی اصول کلی حمایت از آثار ادبی و هنری اشتراک دارند، اما در حوزه‌هایی نظیر ضمانت اجراها، قلمرو حمایت و انطباق با استانداردهای بین‌المللی با چالش‌ها و کاستی‌هایی مواجه‌اند. همچنین، نظام حقوقی عراق در برخی موارد به دلیل تأثیرپذیری بیشتر از اسناد بین‌المللی، انعطاف‌پذیری بیشتری نشان می‌دهد، درحالی‌که در حقوق ایران نیاز به بازنگری و به‌روزرسانی مقررات بیش از پیش احساس می‌شود. https://diplic.qom.ac.ir/article_4278.html این پژوهش با موضوع چیستی، چرایی و چگونگی حقّ مالکیت فکری از منظر فقه و حقوق به بررسی معنا و مفهوم و پیشینیۀ مبحث مالکیت فکری پرداخته و اقوال موجود در این مسئله را بررسی کرده است. در ابتدای این مقاله مفهوم‌های موجود در مسئله به‌صورت جداگانه مورد بحث قرار گرفته و بعد از آن، به‌شکل مختصر تاریخچۀ این مسئله بازگو می‌شود. در انتهای نیز اقوال موجود در بحث و بررسی شد. از جمله کسانی که با مشروعیت این حقّ مخالف است و قائل بر عمومی بودن آثار پدید آمده می‌باشد، می‌توان به مرحوم امام خمینی(ره) اشاره کرد. عمده دلیل مخالفین مشروعیت این حقّ قاعده سلطنت یا عدم امضای شارع یا شخصی نبودن منافع اثر برای خالق آن بود. در مقابل طرفداران نفوذ این حقّ که عمدتاً معاصر هستند، نیز دلیل‌هایی نظیر قاعده سلطنت، حقّ عقلایی بودن، نظریه کار و... را آوردند. در این تحقیق با رجوع به کتب فقهی و حقوقی مرتبط، به بررسی اقوال و دلایل هر دو نظر پرداخته شده و این مطلب نتیجه شد که حقّ مالکیت فکری نافذ است و ادّله‌ای که برای عدم مشروعیت آن آورده شده است، صحیح نیست. نتایج این مسئله می‌تواند در تقویت قانون‌گذاری یا نوع نگاه صاحبان امر مسئلۀ قابل استفاده باشد. https://diplic.qom.ac.ir/article_4276.html گمراهی مصرف‌کننده زمانی محقق می‌شود که علامت تجاری نتواند نقش تمایزی خود را در فرایند تشخیص منشأ کالا ایفا کند؛ بااین‌حال، ماده ۹۶ قانون حمایت از مالکیت صنعتی مصوب سال ۱۴۰۳، علی‌رغم تأکید بر منع علائم گمراه‌کننده، هیچ معیار روشنی برای سنجش این گمراهی یا تعریف مصرف‌کننده معمولی ارائه نکرده است. بررسی تطبیقی اسناد کتابخانه‌ای و رویه‌های اتحادیه اروپا، ایالات متحده و انگلستان نشان می‌دهد که این نظام‌ها تشخیص گمراهی را بر پایه اثر کلی علامت بر ذهن مصرف‌کننده مرجع و در قالب آزمونی چندعاملی بنا کرده‌اند؛ تحلیلی که در آن شباهت دیداری، آوایی و مفهومی، قدرت تمایز علامت، نوع کالا و شرایط واقعی بازار یکجا سنجیده می‌شود. در مقابل، تحلیل آراء و رویه‌های موجود در محاکم ایران نشان می‌دهد که دادگاه‌ها، به دلیل خلأ معیارهای تقنینی، عمدتاً به الگوهای متغیر و ظاهری متکی‌اند؛ این امر سبب شده است که معیار گمراه‌کننده‌بودن، بصورت سلیقه ای مورد قضاوت قرار گیرد و انسجام و پیش‌بینی‌پذیری لازم برای کارکرد اقتصادی علامت پدید نیاید. نتیجه آنکه اجرای مؤثر ماده ۹۶ قانون مزبور مستلزم تدوین معیار بومیِ چندعاملی با الگوبرداری از سایر نظامات حقوقی و بازتعریف دقیق مصرف‌کننده معمولی و گمراهی می‌باشد. https://diplic.qom.ac.ir/article_4277.html این پژوهش به ارزیابی و تحلیل عناوین اخلاقی (توهین، رقابت غیرمنصفانه و حق خلوت) در توجیه حقوق اخلاقی پدیدآورنده در نظام کامن‌لا می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که هر چند این عناوین تا حدودی نقص موجود در مبنای منفعت و کار را در توجیه حقوق اخلاقی اثر فکری در نظام کامن‌لا برطرف می‌کنند اما با کاستی‌های جدی مواجهند. مهم‌ترین این کاستی‌ها عبارتند از: عدم جامعیت در پوشش کامل مصادیق حقوق اخلاقی، ابهام در تطبیق، مغایرت با اهداف و ویژگی‌های حقوق اخلاقی اثر فکری و ناتوانی در پوشش جنبه‌های اثباتی این حقوق. در نتیجه، عناوین اخلاقی برای پوشش کامل حقوق اخلاقی پدید آورنده اثر فکری در نظام کامن‌لا با کاستی‌ها و محدودیت‌های جدی مواجه هستند و در نهایت حمایت حد اقلی از حقوق اخلاقی در چار چوب این عناوین میسر است و از این رو ، عناوین فوق مبنای مشروعیت حقوق اخلاقی اثر در نظام مالکیت فکری افغانستان واقع نشده است. https://diplic.qom.ac.ir/article_4188.html حفاظت از محیط زیست، از مسائلی است که توجه زیادی را در سطح بین المللی به خود جلب نموده است. به جهت گستردگی حوزه محیط زیست، به یقین حفظ آن هم مستلزم بکار‌گیری ابزار های گوناگون است. یکی از این ابزار‌ها بر پایه «حقوق مالکیت فکری» است. چرا که به کمک آن می توان به حمایت از راهکار‌های ابداعی حفظ محیط زیست پرداخت. در تحلیل این ارتباط، دو نظریه عمده مطرح است که یکی بر بی‌طرفی نظام مالکیت فکری نسبت به حفاظت از محیط زیست دلالت دارد و دیگری بر‌عکس، معتقد به اثر‌پذیری حوزه محیط زیست از حقوق مالکیت فکری است. در نوشتار حاضر، می‌کوشیم تا به شیوه تحلیلی توصیفی، ارتباط میان حقوق مالکیت فکری و حفظ محیط زیست را مورد تحلیل قرار دهیم. سئوال اساسی این است که از لحاظ نظری کدام رهیافت در مناسبات میان حقوق محیط زیست و مالکیت فکری قابل پذیرش است. فرض اساسی این مقاله در پاسخ پرسش اصلی این است که ارتباط هم افزا و مثبتی میان حوزه حفاظت از محیط زیست و حقوق مالکیت فکری است. https://diplic.qom.ac.ir/article_4189.html پدیده «پلی‌بک» یا اجرای از پیش ضبط‌شده موسیقی در پوشش «اجرای زنده»، طی سال‌های اخیر به یکی از چالش‌های حقوقی و اجتماعی در صنعت موسیقی ایران بدل شده است. این پدیده نه تنها اعتماد مخاطبان و طرفداران موسیقی را خدشه‌دار می‌سازد، بلکه تعهدات برگزارکنندگان و هنرمندان را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع داخلی و بین‌المللی، به بررسی ماهیت پلی‌بک پرداخته و مسئولیت‌های ناشی از آن را تحلیل کرده است. در این خصوص، سؤالاتی مطرح است، از جمله اینکه آیا اساساً می‌توان لب خوانی هنرمند را مصداقی از تدلیس دانست؟ آیا مخاطبان متضرر، برای احقاق خود باید علیه شرکت برگزار کننده طرح دعوی کنند یا علیه شخص هنرمند؟ و نهایتاً اینکه خسارات مادی و معنوی وارده به مخاطبان، چگونه قابل جبران است؟ با بررسی های بعمل آمده، این نتیجه حاصل شده است که اجرای پلی‌بک تحت عنوان اجرای زنده (کنسرت موسیقی)، مصداق روشنی از نقض تعهد، تدلیس و ورود خسارت است که منجر به نقض اعتماد مشروع مخاطبان و تحریف و نیرنگ در اجرا می گردد که مخاطبان از باب مسئولیت قراردادی می توانند علیه شرکت برگزارکننده مراسم و از باب مسئولیت مدنی، می توانند علیه شخص هنرمند طرح دعوی کنند که جبران این خسارات می تواند از طریق عذرخواهی رسمی، استرداد ثمن بلیط خریداری شده و پرداخت خسارت و حتی برگزاری کنسرت های رایگان برای مخاطبان متضرر جبران شود.